फणसाड अभयारण्यात पक्षी गणनेत 159 प्रजातींची नोंद

नागरिक विज्ञान मोहिमेला मोठे यश

| आगरदांडा | गणेश चोडणेकर |

मुरुड तालुक्यातील फणसाड वन्यजीव अभयारण्यात राबविण्यात आलेल्या वैज्ञानिक पक्षी गणना मोहिमेत तब्बल 55 कुळांतील 159 पक्षी प्रजातींची नोंद होत जैवविविधतेचा समृद्ध ठेवा पुन्हा अधोरेखित झाला. ग्रीन वर्क्स ट्रस्ट, एसबीआय फाउंडेशन आणि महाराष्ट्र वन विभाग यांच्या संयुक्त विद्यमाने राबविण्यात आलेल्या या नागरिक विज्ञान उपक्रमात देश-विदेशातील निरीक्षकांचा सहभाग लाभला.

फणसाड वन्यजीव अभयारण्यात ग्रीन वर्क्स ट्रस्ट यांच्या वतीने, एसबीआय फाउंडेशनच्या शाश्वत सहभाग, पुनर्स्थापना आणि वन्यजीव संरक्षण कार्यक्रमांतर्गत तसेच महाराष्ट्र वन विभागाच्या ठाणे वन्यजीव विभागाच्या सहकार्याने दीर्घकालीन नागरिक विज्ञानावर आधारित पक्षी निरीक्षण मोहीम राबविण्यात आली. ही गणना अत्यंत वैज्ञानिक पद्धतीने पार पडली.

या उपक्रमात 36 पक्षी निरीक्षक, ग्रीन वर्क्स ट्रस्टचे 18 स्वयंसेवक आणि फणसाड अभयारण्याचे 18 वन कर्मचारी सहभागी झाले होते. उपवनसंरक्षक वन्यजीव ठाणे राहुल गवई, मनोहर दिवेकर आणि मुरुड वनपरिक्षेत्र अधिकारी नितीन ढगे यांच्या मार्गदर्शनाखाली ही मोहीम राबविण्यात आली. या पक्षी गणनेसाठी 13 राज्ये व नेदरलँड्स येथून एकूण 131 नोंदण्या प्राप्त झाल्या होत्या. त्यातून महाराष्ट्र, तेलंगणा, कर्नाटक, ओडिशा आणि नेदरलँड्स येथील आयटी, कला, शिक्षण, शासकीय सेवा, वैद्यकीय, कायदा आणि विद्यार्थी अशा विविध क्षेत्रांतून 40 पक्षी गणकांची निवड करण्यात आली.

एकूण 13 पथकांनी (प्रत्येकात 3 पक्षी निरीक्षक, 1 स्वयंसेवक आणि 1 वनरक्षक) अभयारण्याच्या आत व आसपासच्या विविध अधिवासांतील 26 ठिकाणी भेट देत ‌‘लाइन ट्रान्सेक्ट’ पद्धतीने जंगल, पठारे आणि ओढ्यांमधून चालत पक्षी गणना केली. याचवेळी फुलपाखरे, सस्तन प्राणी, सरपटणारे व उभयचर प्राणी यांचीही नोंद घेण्यात आली. गणनेपूर्वी सहभागींसाठी डॉ. निखिल भोपाळे आणि सर्वेश अभ्यंकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षण कार्यशाळा घेण्यात आली. संकलित माहितीची छायाचित्रे, आवाज नोंदी आणि प्रश्नोत्तरांद्वारे काटेकोर पडताळणी करण्यात आली.

तीन दिवसांच्या या गणनेनंतर प्राथमिक निष्कर्षानुसार हिवाळी गणनेत 55 कुळांतील 159 पक्षी प्रजाती, 6 कुळांतील 41 फुलपाखरांच्या प्रजाती, 13 कुळांतील 21 सस्तन प्राणी, 9 कुळांतील 21 सरपटणारे प्राणी (11 साप व 10 सरडे) आणि 5 कुळांतील 8 उभयचर प्रजातींची नोंद झाली. यामध्ये 2 निकट असुरक्षित, 2 नजीकच्या काळात धोक्यात येऊ शकणाऱ्या प्रजाती, 26 अनुसूची-1 आणि 131 अनुसूची-2 प्रजाती, 13 भारतातील स्थानिक आणि 7 पश्चिम घाटातील स्थानिक पक्षी प्रजातींचा समावेश आहे.

ड्रॉन्गोच्या सर्व 6 प्रजाती, 4 पैकी 3 नाइटजार, फुलपिकरच्या सर्व 3 प्रजाती तसेच श्रीलंका फ्रॉगमाउथ, बार-विंग्ड फ्लायकॅचर-श्राईक, ब्ल्यू-थ्रोटेड फ्लायकॅचर आणि मॉटल्ड वुड-आउल यांसारख्या दुर्मीळ पक्ष्यांचीही नोंद झाली. संपूर्ण उपक्रमादरम्यान एकूण 2004 नोंदी करण्यात आल्या. हा दीर्घकालीन उपक्रम फणसाड वन्यजीव अभयारण्यातील महत्त्वपूर्ण अधिवासांच्या संवर्धनासाठी आणि जनजागृतीसाठी मोलाची भूमिका बजावणार असल्याचे वन विभागाने नमूद केले.