El Nino : अल निनोचा कहर; देशात 13 टक्के पर्जन्यतूट

स्कायमेटचा दुष्काळाचा धोका 70 टक्क्यांपर्यंत; मान्सूनचा अंदाज 94 वरून 85 टक्क्यांवर

| मुंबई | प्रतिनिधी |

प्रशांत महासागरातील अल निनोची स्थिती दिवसेंदिवस तीव्र होत असल्याने भारताच्या मान्सूनवर संकटाचे ढग गडद झाले आहेत. खासगी हवामान संस्था स्कायमेटने यंदाच्या मान्सूनचा अंदाज तब्बल 94 टक्क्यांवरून घटवून 85 टक्क्यांवर आणला असून, देशात दुष्काळसदृश्य परिस्थिती निर्माण होण्याचा धोका 70 टक्क्यांपर्यंत असल्याचे म्हटले आहे. याचा सर्वाधिक फटका महाराष्ट्राला बसण्याची शक्यता वर्तविण्यात आली आहे. दुसरीकडे भारतीय हवामान विभागानेही आपल्या अंदाजात कपात करून पावसाबाबत सावध इशारा दिला आहे. देशात आतापर्यंत सरासरीच्या तुलनेत तब्बल 13 टक्के पर्जन्य तूट नोंदवण्यात आली आहे. पाऊस आणखी कमी झाला तर त्याचा थेट फटका खरीप पिकांना, धरणांतील पाणीसाठ्याला आणि पुढे सर्वसामान्यांच्या ताटातील अन्नधान्याच्या किमतींना बसण्याची शक्यता आहे. पावसाने विश्रांती घेतल्यामुळे बळीराजा चिंताग्रस्त झाला आहे. सप्टेंबर महिन्याची सुरुवात होताच पाऊस आणखी ओढ देण्याची भीती तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.

एप्रिलमध्ये स्कायमेटने यंदा दीर्घकालीन सरासरीच्या 94 टक्के पाऊस पडण्याचा अंदाज व्यक्त केला होता. मात्र, अल निनो अधिक मजबूत होत असल्याने आणि हिंद महासागर द्विध्रुवाच्या स्थितीबाबत अनिश्चितता वाढल्याने संस्थेने हा अंदाज आता 85 टक्क्यांवर आणला आहे. स्कायमेटच्या निकषानुसार दीर्घकालीन सरासरीच्या 90 टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस दुष्काळाच्या श्रेणीत येतो. स्कायमेटच्या मते, ऑगस्टमध्ये पाऊस सरासरीच्या सुमारे 84 टक्के, तर सप्टेंबरमध्ये सुमारे 80 टक्के राहण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे मान्सूनच्या शेवटच्या टप्प्यात पावसाने दडी मारल्यास परिस्थिती आणखी गंभीर होऊ शकते.

स्कायमेटचे व्यवस्थापकीय संचालक जतीन सिंग यांच्या मते, अल निनोचा प्रभाव अधिक तीव्र होत असून सप्टेंबरच्या सुरुवातीला त्याची स्थिती ‌‘तीव्र‌’ श्रेणीतून ‌‘अति तीव्र‌’ होण्याची शक्यता आहे. मजबूत अल निनोचा भारतातील कमजोर मान्सूनशी अनेकदा संबंध राहिला आहे. त्यामुळे यंदा पावसाचे वितरण आणि त्याचे प्रमाण या दोन्हींबाबत चिंता वाढली आहे.

भारतीय हवामान विभागानेही यंदाच्या मान्सूनच्या अंदाजात कपात केली आहे. एप्रिलमध्ये आयएमडीने दीर्घकालीन सरासरीच्या 92 टक्के पावसाचा अंदाज दिला होता. त्यानंतर हा अंदाज 90 टक्क्यांवर आणण्यात आला. आयएमडीच्या अंदाजानुसार ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या 94 टक्क्यांपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे. देशाच्या वार्षिक पावसापैकी सुमारे 75 ते 80 टक्के पाऊस चार महिन्यांच्या नैऋत्य मान्सूनमधून मिळतो. त्यामुळे मान्सूनच्या अखेरच्या दोन महिन्यांतील पाऊस शेती आणि जलसाठ्यांसाठी निर्णायक ठरणार आहे.

महाराष्ट्राला फटका बसण्याची शक्यता
महाराष्ट्रातील मोठ्या भागातील शेती पावसावर अवलंबून असल्याने पावसातील खंडाचा सर्वाधिक फटका राज्यातील शेतकऱ्यांना बसू शकतो. भात, कापूस, कडधान्ये, तेलबिया आणि इतर खरीप पिकांसाठी पावसाची योग्य वेळी होणारी हजेरी अत्यंत महत्त्वाची आहे. पिकांच्या वाढीच्या आणि दाणे भरण्याच्या काळात पाऊस कमी पडल्यास उत्पादनात घट होण्याची शक्यता आहे.

शेतकऱ्यांपासून थेट सर्वसामान्यांच्या ताटापर्यंत परिणाम
पाऊस कमी झाला आणि पिकांचे उत्पादन घटले तर त्याचा परिणाम केवळ शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर होणार नाही. डाळी, खाद्यतेले, भाज्या आणि इतर अन्नपदार्थांच्या किमती वाढण्याची शक्यता असल्याने महागाईचा थेट फटका सर्वसामान्यांच्या घरखर्चाला बसू शकतो. जुलैमध्ये किरकोळ महागाईचा दर 4.45 टक्क्यांवर पोहोचला होता. पावसाची कमतरता कायम राहिल्यास अन्नधान्यांच्या किमतींवर आणखी दबाव येण्याची शक्यता आहे.

धरणांतील पाणीसाठ्यावरही परिणाम
ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पाऊस कमी राहिल्यास धरणे, तलाव आणि जलाशयांमधील पाणीसाठा अपेक्षेइतका वाढणार नाही. याचा परिणाम यंदाच्या खरिपासोबतच आगामी रब्बी हंगामावरही होऊ शकतो. गहू, हरभरा, मोहरी यांसारख्या रब्बी पिकांसाठी हिवाळ्यातील सिंचन महत्त्वाचे असल्याने मान्सूनचा शेवटचा टप्पा निर्णायक ठरणार आहे.

2015ची पुनरावृत्ती होणार?
मजबूत अल निनोच्या पार्श्वभूमीवर 2015च्या मान्सूनची आठवण होत आहे. त्या वर्षी सुरुवातीचा पावसाचा अंदाज नंतर कमी करण्यात आला आणि प्रत्यक्षात देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला होता. मात्र, प्रत्येक अल निनोचा परिणाम सारखाच होत नसल्याने 2026ची परिस्थिती 2015सारखीच असेल, असे निश्चितपणे म्हणता येणार नाही.

सप्टेंबरच्या पावसाकडे लक्ष
आता सर्वांचे लक्ष ऑगस्ट आणि सप्टेंबरच्या पावसाकडे लागले आहे. या काळात दमदार पाऊस झाला तर परिस्थिती काही प्रमाणात सावरू शकते; मात्र पावसाने पुन्हा दडी मारल्यास शेतकरी, पाणीसाठे आणि सर्वसामान्यांच्या ताटावर त्याचे परिणाम स्पष्टपणे जाणवण्याची शक्यता आहे.