अदानी यांची श्रीमंती नेमकी कशातून?

दैनिक भास्करने 15 सप्टेंबर रोजी आपल्या वेबसाईटवर अदानी समूहाचे शेअर्स 1100 टक्क्यांनी वाढल्याची संशोधनात्मक बातमी प्रसिद्ध केली, पण… पण माहीत नाही, सरकारच्या दबावाखाली की अदानी समूहाच्या दबावाखाली ही बातमी काल 16 सप्टेंबर रोजी वेबसाइटवरून हटविण्यात आली.
अहवालात असे म्हटले आहे की, अदानीची संपत्ती शेअर बाजारावर अवलंबून आहे: मार्केट कॅपमध्ये पुढे, कमाईमध्ये मागे अशी तिची अवस्था आहे, अदानीची एकही कंपनी ही जगातील टॉप-500 कमाई करणार्‍या कंपनीत नाही. गौतम अदानी यांची इच्छा असो वा नसो, तो कायम चर्चेत राहतो.
अहवालात म्हटले आहे की, नेट वर्थच्या बाबतीत ते एलोन मस्क आणि जेफ बेझोस यांच्यानंतर जगातील तिसरे सर्वात श्रीमंत व्यक्ती बनले आहेत. पण या बातमीसोबतच त्यांच्या समूहाचे एकूण कर्ज 2.2 लाख कोटींवरून 2.6 लाख कोटी रुपयांवर पोहोचल्याचीही जागतिक पातळीवर तितकीच जोरदार चर्चा आहे. इतके कर्ज असूनही गौतम अदानी यांची एकूण संपत्ती 12 लाख कोटी रुपये कशी आहे, हे सर्वसामान्यांना समजणे कठीण आहे? वास्तविक, ही नेटवर्थ वाढवण्यात सर्वात मोठा हात शेअर बाजाराचा आहे. पण हा फुगाही आज फुटला जेव्हा अदानी समूहाचे मालक गौतम अदानी हे जगातील सर्वात श्रीमंत व्यक्तींच्या यादीत दुसर्‍या क्रमांकावर राहिले, पण थोड्याच वेळात तिसर्‍या क्रमांकावर परतले. ही माहिती मीडिया कंपनी फोर्ब्सने दिली आहे, ज्यांनी जागतिक श्रीमंतांची यादी जाहीर केली आहे. फोर्ब्सच्या मते, गौतम अदानी यांनी बॉस जेफ बेझोस आणि लुई व्हिटॉनचे बर्नार्ड अनोर्र्ल्ट यांना काही काळ मागे टाकले. पण थोड्या वेळाने अनोर्र्ल्ट दुसर्‍या क्रमांकावर परतला. सध्या, अदानी ची एकूण संपत्ती 154.7 अब्ज आहे. सध्याच्या काळातील अब्जाधीशांच्या यादीत तो थोडक्यात दुसर्‍या क्रमांकावर होता. क्रेडिट साइटनुसार, अदानी कंपनीचे एकूण कर्ज 2.2 लाख कोटी होते, परंतु सिमेंट कंपनी होल्सीमचे भारतीय ऑपरेशन्स खरेदी करण्यासाठी 40 हजार कोटींची गुंतवणूक केल्यानंतर हे कर्ज 2.6 लाख कोटींवर पोहोचले आहे. क्रेडिट साइटने आपल्या एका अहवालात या वाढत्या कर्जावर चिंता व्यक्त केली आहे. क्रेडिटसाइटने आपल्या अहवालात अदानी समूहाने कर्ज घेऊन आपली गुंतवणूक करण्याचे धोरण बदलले नाही तर तो कर्जाच्या सापळ्यात अडकण्याची भीती व्यक्त केली आहे. अदानी समूहाच्या 7 सूचीबद्ध कंपन्यांपैकी 6 कंपन्यांचे मार्केट कॅप 1 लाख कोटींहून अधिक आहे. व्यवसायात कर्जामुळे कंपनीला जर एकच धक्का बसला तर त्याचा विपरीत परिणाम शेअर बाजारावर होणे साहजिक व अपरिहार्य आहे.
गौतम अदानी यांना त्यांची नेटवर्थ राखायची असेल, तर त्यांच्या कंपन्यांच्या शेअर्सची ही चमत्कारिक वाढही कायम राहणे आवश्यक आहे. तज्ञांचा असा विश्‍वास आहे की, जर त्यांनी खकउ सारख्या मोठ्या गुंतवणूकदारांना त्याने सोबत आणले तरच ते ग्लोबल रीच लिस्टमध्ये त्यांचे स्थान तें टिकवून ठेवू शकतील.
अमित टाकसाळी यांच्या वॉलवर काय लिहिले आहे आणि गिरीश मालवीय यांनी त्यांच्या फेसबुक वॉलवर काय शेअर केले आहे ते पहा.
कालचा मूड असा असेल तर विचार करा, अदानीच्या कंपन्यांच्या झ/ए रेशोमध्ये काय चालले आहे ते पहा. मला हे पाहून आश्‍चर्य वाटले की अदानी ट्रान्समिशनचा झ/ए दहा हजारांहून अधिक आहे आणि तोही नकारात्मक, म्हणजेच कंपनी तोट्यात आहे, तरीही त्या कंपनीच्या शेअरचा बाजार दर गगनाला भिडत आहे. स्टॉक मार्केटमध्ये काम करणार्‍यांना हे माहित असेल की, स्टॉकचे मूल्य पाहण्यासाठी सर्वात विश्‍वासार्ह पॅरामीटर म्हणजे पी/ई गुणोत्तर, जरी काही लोक किंमत ते बुक व्हॅल्यू एक विश्‍वासार्ह पॅरामीटर मानतात.
जेव्हा मी सर्व अदानी कंपन्यांचे पी/ई पाहिले तेव्हा मला धक्का बसला, जर परिस्थिती सुधारली नाही तर आतापासून धक्के बसायला सुरुवात होईल, अनेक बँका उद्ध्वस्त होतील. खाली अदानीच्या सर्व सूचीबद्ध कंपन्यांचे पी/ई दिले आहेत, तुम्ही स्वतः पाहू शकता, मी ते साइटवरून घेतले आहे. डॅनी विल्मारला सूचीबद्ध होऊन एक वर्ष झाले नाही त्यामुळे त्याच्याकडे झ/ए नाही. हे अंदाजे झ/ए आहेत.
किंबहुना, अदानी किंवा कोणत्याही मोठ्या उद्योगपतीच्या नेट वर्थमध्ये त्याच्याकडे असलेल्या त्याच्या कंपन्यांच्या शेअर्सचे मूल्यही समाविष्ट असते. शेअर्सचे मार्केट कॅपिटलायझेशन मार्केटमध्ये वाढले तर अदानीची नेटवर्थ वाढेल. पण तज्ञांनी मान्य केले आहे की कंपनीचे आर्थिक आरोग्य तपासण्यासाठी मार्केट कॅप नव्हे तर महसूल हा एक चांगला दर्शक आहे. यामुळेच फॉर्च्युन मासिकाने त्यांच्या कमाईच्या आधारावर त्यांच्या ग्लोबल 500 यादीत कंपन्यांना स्थान दिले आहे.
आश्‍चर्याची गोष्ट म्हणजे फॉर्च्युन ग्लोबल 500 च्या यादीत जगातील तिसर्‍या सर्वात श्रीमंत व्यक्तीची अदानीची एकही कंपनी नाही. या यादीत भारतातील 9 कंपन्या असून त्यात सरकारी कंपनी ङखउ आघाडीवर आहे.
शेअर बाजारात सूचीबद्ध असलेली प्रत्येक कंपनी आपल्या शेअर्सची टक्केवारी गुंतवणूकदारांना जारी करते. गुंतवणूकदार हे शेअर्स कंपनीची कामगिरी आणि तिच्या सदिच्छा लक्षात घेऊन खरेदी करतात. गुंतवणूकदारांची खरेदी आणि विक्री या समभागांची किंमत ठरवते. सर्वसाधारण शब्दात, बाजार भांडवल म्हणजे कंपनीच्या सर्व समभागांचे एकूण मूल्य. म्हणजेच, जर एखाद्या कंपनीने 2000 शेअर्स जारी केले असतील आणि एका शेअरची किंमत 500 रुपये असेल, तर सामान्य अर्थाने त्याचे मार्केट कॅप 10 लाख रुपये मानले जाऊ शकते. मार्केट कॅप कंपनीच्या उत्पन्नामध्ये समाविष्ट नाही, परंतु ते कंपनीवरील लोकांचा असलेला विश्‍वास दर्शवते.
अदानी एंटरप्रायझेसच्या एका शेअरची किंमत 14 सप्टेंबर रोजी शेअर बाजार बंद झाल्यावर 3,573 रुपये होती. नेट वर्थ म्हणजे एकूण उत्पन्न + निव्वळ मालमत्ता – एकूण कर्ज + एकूण दायित्वे.
एखाद्या व्यक्तीच्या निव्वळ संपत्तीची गणना करण्यासाठी, त्याच्या स्वतःच्या उत्पन्नाची बेरीज आणि स्वतःच्या नावावर असलेल्या मालमत्तेचे मूल्य मोजले जाते. त्यानंतर या रकमेतून त्यांच्या स्वत:च्या नावावर असलेले कर्ज किंवा दायित्व वजा केले जाते.गौतम अदानी यांची एकूण संपत्ती, त्यांना त्यांच्या कंपनीतून मिळणारा पगार, त्यांच्या नावावर घेतलेले घर किंवा इतर मालमत्ता, वाहनांची किंमत हे सर्व असेल. यासोबतच त्यांच्या नावावर असलेल्या शेअर्सचे मूल्यही जोडले जाईल. तथापि, जेव्हा कर्ज आणि दायित्वाचा विचार केला जातो, तेव्हा केवळ त्यांच्या स्वत: च्या नावावर असलेली कर्जे किंवा दायित्वे मोजली जातील. अदानी समूहाचे कर्ज कंपनीचे आहे, गौतम अदानी यांचे वैयक्तिक कर्ज नाही.
फॉर्च्युनच्या या यादीत 9 भारतीय कंपन्या आहेत, त्यापैकी दोन टाटा समूहाच्या आहेत. रिलायन्सची प्रमुख कंपनी रिलायन्स इंडस्ट्रीज आणि सोने निर्यातक राजेश एक्सपोर्ट्स यांचाही या यादीत समावेश आहे. याशिवाय या यादीतील सर्व भारतीय कंपन्या सार्वजनिक क्षेत्रातील आहेत. लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन (ङखउ) ही महसुलाच्या बाबतीत भारतातील सर्वात मोठी कंपनी आहे.
अदानी समूहाची एकही कंपनी या यादीत नाही. गंमत अशी आहे की ङखउ कडे अदानी ग्रुपची प्रमुख कंपनी अदानी एंटरप्रायझेसचा सुमारे 4% आणि रिलायन्स इंडस्ट्रीजचा सुमारे 7.5% हिस्सा आहे.
जागतिक स्तरावर या यादीत चीनमधील सर्वाधिक 145 कंपन्या आहेत. या यादीत अमेरिकेतील 124 कंपन्या आणि जपानमधील 47 कंपन्यांचा समावेश आहे. या यादीतील 500 कंपन्यांचा एकूण महसूल  378 ट्रिलियन आहे, जो जागतिक ॠऊझ च्या एक तृतीयांशपेक्षा जास्त आहे.
अदानी समूहाच्या 7 कंपन्या शेअर बाजारात सूचिबद्ध आहेत. फेब्रुवारी 2022 मध्येच सातवी कंपनी अदानी विल्मारने नुकताच शेअर बाजारात प्रवेश केला आहे. आता नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज (छडए) ने समूहाची प्रमुख कंपनी अदानी एंटरप्रायझेसचा निफ्टी-50 निर्देशांकात समावेश केला आहे. अदानी पोर्ट अँड एसईझेड लिमिटेड ही या निर्देशांकात आधीपासूनच असलेली आणखी एक समूह कंपनी समाविष्ट आहे. अदानी समूहाच्या कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये गेल्या 2 वर्षांत सुमारे 1100% वाढ झाली आहे. यामध्ये अदानी एंटरप्रायझेसने 730%, अदानी ट्रान्समिशनने 500% पेक्षा जास्त आणि अदानी पोर्टने 95% पेक्षा जास्त वाढ साधली आहे. या कालावधीत इडए सेन्सेक्स केवळ 40% वाढला आहे. शेअर्समधील या वाढीमुळे कंपन्यांचे मार्केट कॅप अनेक पटींनी वाढले आहे. हे या कंपन्यांच्या महसुलापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक आहे. त्याचबरोबर अदानी समूहाचा गुंतवणूक आणि विस्तारावरील खर्चही अनेक पटींनी वाढला आहे.
फ्लॅगशिप कंपनी अदानी एंटरप्रायझेसचा एकत्रित रोख प्रवाह 14 हजार कोटींच्या जवळ आहे तर तिचा एकत्रित भांडवली खर्च 11650 कोटी आहे. हा खर्च कंपनीच्या वाढत्या कर्जाचे एक प्रमुख कारण आहे.  गौतम अदानी देखील त्यांच्या कंपन्यांच्या गगनाला भिडणार्‍या मार्केट कॅपच्या आधारे अनेक गुंतवणूकदार शोधण्यात सक्षम आहेत. त्याच वर्षी अबू धाबीच्या इंटरनॅशनल होल्डिंग कंपनीने (खकउ) अदानी एंटरप्रायझेसमध्ये 7700 कोटींची गुंतवणूक केली आहे. अदानी समूहाच्या कर्जाबाबत सध्याचा सर्वात मोठा प्रश्‍न म्हणजे डिफॉल्टचा.फिच रेटिंगची संलग्न क्रेडिटसाइट्सनेही परिस्थिती आणखी बिघडल्यास कर्ज बुडण्याची भीती असल्याचा इशारा एका अहवालात दिला आहे. हा धोका खूपच गंभीर वाटतो, विशेषत: मुकेश अंबानींच्या रिलायन्स इंडस्ट्रीजने 2020 मध्ये स्वतःला निव्वळ कर्जमुक्त किंवा कर्जमुक्त घोषित केले आहे. पण वास्तविकता अशी आहे की 22 मार्चमध्येही रिलायन्स इंडस्ट्रीजवर सुमारे तीन लाख कोटी रुपयांचे कर्ज होते. दुसरीकडे, अदानी समूहावरील कर्जाचा आकडा सुमारे दोन लाख वीस हजार कोटी रुपये होता. क्रेडिटसाइट्सच्या अहवालात कंपनीचे प्रवर्तक अधिक पैसे गुंतवण्याऐवजी कर्जावर व्यवसाय वाढवत आहेत या वस्तुस्थितीवर अधिक चिंता दर्शविते. अदानीच्या कंपन्या बुडल्या तर त्याच्या शेअर्समध्ये गुंतवणूक केलेल्या लाखो गुंतवणूकदारांचे काय होणार? हे मोठे प्रश्‍नचिन्ह आहे.
(ज्येष्ठ पत्रकार जे.पी. सिंग यांचे वृत्त.)
जनचौक च्या सौजन्याने
अनुवाद : प्रकाश कांबळे