Child Scientist: ग्रह-ताऱ्यांत रमलाय उद्याचा बालवैज्ञानिक

अवघ्या पाचव्या वर्षी अंतराळ जिंकण्याचे स्वप्न!; अलिबागच्या आयान पाटीलची जागतिक स्तरावर दखल

| अलिबाग | प्रतिनिधी |

खेळण्याच्या वयात अनेक मुले गाड्या, बाहुल्या किंवा कार्टूनमध्ये रमलेली असतात. मात्र, रायगड जिल्ह्यातील अलिबागचा अवघा पाच वर्षांचा आयान नितीन पाटील ग्रह, उपग्रह, ब्लॅक होल, सुपरनोव्हा, रॉकेट आणि उपग्रह निर्मितीच्या स्वप्नात रमला आहे. तीन वर्षांच्या वयापासून सुरू झालेली त्याची अंतराळाविषयीची ओढ आज जागतिक स्तरावरील स्पर्धा, वेबिनार, ऑलिम्पियाड आणि संशोधन उपक्रमांपर्यंत पोहोचली आहे. जिज्ञासा, सर्जनशीलता आणि आई-वडिलांच्या योग्य मार्गदर्शनामुळे अलिबागच्या या चिमुकल्याची भरारी आता अंतराळ विज्ञानाच्या दिशेने सुरू झाली आहे.

पर्यटनासाठी प्रसिद्ध असलेल्या अलिबागमध्ये वाढलेल्या आयानला अवघ्या तीन वर्षांच्या वयातच अंतराळाविषयी प्रचंड आकर्षण निर्माण झाले. ग्रह, तारे, उपग्रह, रॉकेट, आकाशगंगा आणि विश्वातील रहस्ये जाणून घेण्याची त्याची ओढ दिवसेंदिवस वाढत गेली. विशेष म्हणजे, कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाशिवाय त्याने स्वतः निरीक्षण, व्हिडिओ, पुस्तके आणि विविध ऑनलाईन माध्यमांच्या साहाय्याने अंतराळाचा अभ्यास सुरू ठेवला. “पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण चंद्राला का ओढून घेत नाही?”, “पृथ्वीचा वेग वाढला तर काय होईल?” असे प्रश्न तो सातत्याने विचारतो. एवढेच नव्हे तर, त्यांची स्वतःच्या पद्धतीने उत्तरे शोधण्याचाही प्रयत्न करतो. घरच बनले विज्ञानाचे विद्यापीठ

आयानचे आई-वडील श्रद्धा पाटील आणि नितीन पाटील हे दोघेही माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अभियंते आहेत. त्यांनी मुलाच्या जिज्ञासेला कधीच मर्यादा घातली नाही. उलट, त्याला आवश्यक पुस्तके, साधने, विज्ञानविषयक साहित्य आणि प्रयोगांची संधी उपलब्ध करून दिली. आयानला होमस्कूलिंगद्वारे त्याच्या गतीने शिक्षण दिले जात आहे. त्यामुळे विषय समजून घेणे, प्रश्न विचारणे आणि प्रत्यक्ष प्रयोग करणे यासाठी त्याला भरपूर वेळ मिळत आहे.

कोडिंगपासून ग्रहांच्या चित्रांपर्यंत विलक्षण आवड
अवघ्या पाचव्या वर्षी आयानला लॅपटॉप सहज हाताळता येतो. कोडिंगच्या प्राथमिक संकल्पना तो समजून घेत आहे. काँक्रीट मिक्सर आणि टॉवर होइस्ट यांसारख्या यंत्रणांबाबत त्याने साधे प्रोग्राम तयार केले आहेत. चार वर्षांचा असतानाच त्याने पृथ्वी, मंगळ, गुरु आणि नेपच्यून या ग्रहांची कॅनव्हास चित्रे स्वतःच्या कल्पनेतून रंगवली. गुरु ग्रहावरील प्रसिद्ध ग्रेट रेड स्पॉटदेखील त्याने अचूक दाखवला. प्रदर्शन म्हणजे काय हे समजल्यानंतर त्याने स्वतःच घरात छोटेखानी चित्रप्रदर्शन भरवून आपल्या कलाकृतींचे सादरीकरण केले.

नवी पृथ्वीची भन्नाट संकल्पना
आयानने स्वतःच्या कल्पनेतून “नवी पृथ्वी” ही संकल्पना मांडली आहे. दोन सूर्य, पाच चंद्र, कमी गुरुत्वाकर्षण आणि सतत पावसाचे संकेत देणारा हिरवा वादळपट्टा असलेला ग्रह त्याने कल्पिला आहे. त्या ग्रहावर ऑक्सिजन असल्याने जीवन शक्य असल्याचा त्याचा तर्क आहे.

राष्ट्रीय आणि जागतिक पातळीवर दखल
‌‘शी इन स्पेस'च्या वेबिनारमधून प्रेरणा घेत आयानने वेदर स्टेशन तयार करण्याचा प्रयत्न केला. आर्डुइनो, ब्रेडबोर्ड यांसारख्या साधनांचा अभ्यास सुरू केला. आज तो युरोपियन स्पेस एजन्सी (ईएसए) प्रेरित “नवीन पृथ्वी शोधा” या जागतिक स्पर्धेत सहभागी आहे. इंडियन स्पेस टीमच्या रॉकेट्री अभ्यासक्रमासाठी सर्वात लहान विद्यार्थी म्हणून त्याची निवड झाली आहे. इंडियन नॅशनल एरोस्पेस ऑलिम्पियाडसाठी तो पात्र ठरला असून, भारतातील सर्वात लहान सहभागींपैकी एक आहे. एसडीआरओच्या यंग सायंटिस्ट क्लबच्या निवड प्रक्रियेत तो सहभागी असून, भविष्यात नॅनो उपग्रह आणि लघु हवामान केंद्र उभारण्याचे त्याचे स्वप्न आहे. त्याच्या कार्याची दखल डेलीहंटसह विविध राष्ट्रीय व्यासपीठांनी घेतली असून “शी इन स्पेस” मासिकातही त्याची निवड झाली आहे.

विश्वाचा अभ्यास घरातूनच
आयानने सौरमालेपासून मिल्की वे, अँड्रोमेडा आकाशगंगा, ब्लॅक होल, सुपरनोव्हा, किलोनोव्हा आणि व्हाईट होलसारख्या संकल्पनांपर्यंत अभ्यासाचा विस्तार केला आहे. मंगळ, गुरु, शनीचे प्रमुख उपग्रह तसेच प्लूटो, माकेमाके, सेरेस, एरिस यांसारख्या बटू ग्रहांची माहिती तो सहज सांगतो. चौथ्या वाढदिवसानिमित्त त्याने टेलिस्कोपची भेट मागितली होती. रात्रीच्या आकाशात शुक्र, मंगळ, गुरु ग्रह ओळखणे आणि चंद्राच्या विविध कला पाहणे हा त्याचा आवडता छंद बनला आहे.